Przyszłość miasta to nasza wspólna sprawa [WYWIAD]

Box2 Wiadomości
Fot. Łukasz Piecyk

O wyzwaniach i sukcesach mijającego roku oraz planach na nadchodzący 2021 r. rozmawiamy z Arturem Mikiewiczem, burmistrzem miasta Chełmna.

Zbliża się koniec 2020 r. Czy na przestrzeni ostatnich 12 miesięcy udało się zrealizować cele, które stawiał pan przed sobą w zeszłym roku?

REKLAMA

Mijający rok w bilansie prezentuje się jednoznacznie pozytywnie, cele zostały osiągnięte. Za priorytetowe uznaliśmy realizacje inwestycji, w tym skuteczne pozyskiwanie funduszy zewnętrznych i bardzo wyczekiwane przez mieszkańców działania z zakresu mieszkalnictwa, które w przeszłości realizowane były w sposób śladowy.

Istotnym punktem planów inwestycyjnych na ten rok były remonty dróg. Jakie inwestycje udało się zrealizować?

Zrealizowaliśmy trzy inwestycje drogowe na ul. Lawendowej, os. Wybudowanie oraz os. Dworzyska. Pozyskaliśmy na nie łącznie ponad 1,2 mln zł z Funduszu Dróg Samorządowych. Kolejne wnioski na budowę dróg zostały złożone i otrzymały pozytywną ocenę wojewody, czekają teraz na zatwierdzenie premiera. Mowa o modernizacji układu drogowego na os. Skłodowskiej oraz trzech ulic na Starym Mieście – Dominikańskiej, Klasztornej i ul. 22 Stycznia, które zostaną dofinansowane łączną kwotą ponad 1,8 mln zł. Złożyliśmy też kolejny wniosek – na ulice Wodną, Poprzeczną i Rycerską. Oczekuję na informację, czy oszczędności z przetargów pozwolą nam na realizację tej inwestycji, czekamy na opinię wojewody w tej sprawie. Jest szansa na realizację i tego zadania. Jednocześnie przygotowujemy trzy kolejne wnioski na przyszłoroczny nabór. Chcemy przebudować ulice Kilińskiego, Łąkową, Panieńską, Gorczyckiego, drogę na os. 750-lecia Miasta Chełmna oraz ulice Polną, Łunawską i fragment ul. Młyńskiej. 

Niejednokrotnie deklarował pan także, że priorytetem dla miasta jest rozwój mieszkalnictwa.

Owszem. Przez kilka miesięcy intensywnie pracowaliśmy nad stworzeniem spółki miejskiej – Chełmińskiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego, które rozpocznie swoją działalność na początku przyszłego roku. Zadaniem spółki będzie prowadzenie inwestycji mieszkaniowych i administrowanie miejskim zasobem mieszkaniowym. To bardzo ważny krok w rozwoju mieszkalnictwa, od lat oczekiwany przez mieszkańców.

A jak idą prace nad pobudzeniem lokalnego rynku nieruchomości?

Bardzo obiecująco. To nie tylko wspomniane powołanie spółki TBS, ale także przygotowanie gruntów pod rozwój budownictwa wielorodzinnego. Planujemy budowę budynku wielorodzinnego przy ul. Kościelnej z przeznaczeniem na zasób TBS i mieszkania na wynajem. Trwa także procedura przetargowa sprzedaży działki pod budownictwo wielorodzinne przy ul. Biskupiej/Danielewskiego, a kolejne nieruchomości są przygotowywane z myślą o nowych mieszkaniach. Pobudzenie rynku nieruchomości realizujemy też przez aktywizację nieużytków miejskich i sprzedaż działek jednorodzinnych m.in. na ulicach Łabędziej (Osnowska), Wiklinowej, Szarej, Konwaliowej, a także obecnie przygotowywanych na przyszły rok działek przy ulicach Stromej, Podgórnej i Żytniej. Dzięki prowadzonym działaniom znacząco skróciła się także lista mieszkaniowa, socjalna i eksmisyjna. 

Pamiętam, że w zeszłym roku rozmawialiśmy też o poszerzeniu granic miasta o tereny gminy Stolno. Na jakim etapie jest ten projekt?

Poszerzenie granic miasta miałoby służyć rozwojowi przemysłu i usług oraz potencjalnie mieszkalnictwu. Skorzystaliby na tym nie tylko mieszkańcy Chełmna, ale także mieszkańcy gmin ościennych. Kilka miesięcy temu zwrócił się do nas inwestor z branży spożywczej, który był zainteresowany terenami znajdującymi się na granicy miasta i gminy Stolno. Miasto jest gotowe na inwestycje w kierunku dalszego uzbrajania i aktywizacji tych terenów, ale potrzebny jest dialog z sąsiadami ze Stolna. Na stole jest kilka rozwiązań tego tematu, które będziemy chcieli na początku roku przedstawić władzom gminy. Najważniejsze jest to, aby rozmowy były prowadzone w duchu zgody, a nie konfrontacji. Wówczas wszyscy będą mogli na tym skorzystać, a taki jest nasz cel. 

Bardzo istotnym tematem dla mieszkańców jest także komunikacja. Czy udało się poczynić jakieś kroki w kierunku jej rozwoju?

Jako miasto dopłacaliśmy do połączeń m.in. na trasach Chełmno-Grudziądz, Chełmno-Bydgoszcz, Chełmno-Lisewo i Chełmno-Unisław. Na ten moment wspieramy połączenia do Lisewa, Unisławia i Podwieska. Wsparcie skierowaliśmy też do lokalnego przewoźnika komunikacji miejskiej na terenie miasta. W ostatnim czasie podjęliśmy kroki w celu utrzymania połączeń na trasie Chełmno-Świecie-Chełmno. Jako miasto do końca roku będziemy dopłacać do realizacji tych połączeń. Przygotowujemy się również do złożenia wniosku do Funduszu Rozwoju Przewozów Autobusowych, stąd podjęta przez nas we wrześniu uchwała Rady Miasta o przejęciu przez Gminę Miasto Chełmno obowiązków organizatora komunikacji publicznej na tej trasie. Urząd Marszałkowski pracuje obecnie z kolei nad siecią połączeń regionalnych. Ponadto nasz wniosek o odbudowę linii kolejowej nr 246 na odcinku Chełmno-Unisław Pomorski znalazł się w drugim etapie programu Kolej Plus. Proponowana przez nas linia przebiegałaby przez tereny miasta Chełmna, gminy wiejskiej Chełmno, gminy Kijewo Królewskie i gminy Unisław, tym samym przez tak ważne dla naszego powiatu miejscowości jak Brzozowo, Starogród, Płutowo czy Unisław, docelowo prowadząc do Bydgoszczy Głównej. 

To jednak z pewnością nie wszystkie zainicjowane w tym roku działania, których celem była poprawa jakości życia w mieście.

Tak, jest ich znacznie więcej. Rozpoczęła się realizacja projektu edukacyjnego „Poznaję, eksperymentuję, decyduję! Szkolne laboratorium umiejętności” dla chełmińskich szkół podstawowych. Na zadanie pozyskaliśmy dofinansowanie w kwocie ponad 1,8 mln zł. Zakończyła się adaptacja nieużytkowanej dotąd kamienicy przy Grudziądzkiej 36, w której z początkiem nadchodzącego roku realizowane będą działania społeczne, w tym Społeczna Informacja Turystyczna, na którą pozyskaliśmy 50 tys. zł. Za realizację inwestycji na tym obiekcie otrzymaliśmy dodatkową premię w wysokości ponad 471 tys. zł. Pozyskaliśmy także dofinansowanie na prawie 1 mln zł na projekt „WspółpracujeMy”, poświęcony aktywizacji społecznej i zawodowej mieszkańców z umożliwieniem im wyjścia z kryzysu bezdomności. Ponadto rozpoczęliśmy inwestycję polegającą na budowie windy w Urzędzie Miasta, na którą również pozyskaliśmy dofinansowanie w wysokości ponad 116 tys. zł To ważne zadanie w celu udostępnienia całego budynku dla osób z niepełnosprawnościami i seniorów. 

Warto też dodać, że dobiega końca modernizacja miejskiego basenu. A co z działaniami ekologicznymi?

Basen Wodnik zostanie wyposażony w nowy system uzdatniania wody, remontowana jest infrastruktura sanitarna w obiekcie i powstała już nowa, ośmioosobowa sauna. Oczywiście, inwestujemy także w ekologię. Wielu mieszkańców skorzystało z dotacji na zmianę systemu ogrzewania na proekologiczne. Łącznie przekazaliśmy na ten cel blisko 180 tys. zł. Od początku roku działa w mieście nowy system gospodarowania odpadami komunalnymi. Początek jego wdrażania był dość trudny, ale mieszkańcy błyskawicznie przystosowali się do nowo obowiązujących przepisów prawa i selekcja odpadów z reguły prowadzona jest prawidłowo. Zakupiliśmy nowe dzwony do selektywnej zbiórki, kolejne zakupy przed nami. Coraz więcej mieszkańców do codziennego poruszania się po mieście wybiera rower, dlatego wytyczyliśmy ścieżkę rowerową przez miasto od Plant Kolejowych aż do ul. Jastrzębskiego i kolejne plany rowerowe przed nami. Warto w tym miejscu też nadmienić, że przystąpiliśmy do dwóch projektów rozwojowych dla miast. Pierwszy z nich to projekt Akademii Miast Przyszłości, w ramach którego inkubujemy pomysł Klastra Usług Społecznych na ul. Biskupiej. Drugi to projekt Regiogmina, do którego przystąpiliśmy jako jedyny samorząd w powiecie chełmińskim. Podczas projektu wypracowywane będą instrumenty wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, prowadzących działalność na terenie Chełmna. W listopadzie złożyliśmy również wniosek o dofinansowanie modernizacji oczyszczalni ścieków, opiewający na kwotę ponad 2 mln zł. Realizacja tego zamierzenia jednoznacznie poprawi jakość odprowadzanych do rzeki Wisły wód, jak również pozwoli na dalszy rozwój miasta. 

To szczególnie istotne w obecnej sytuacji epidemicznej, przez którą wielu przedsiębiorców znalazło się w kryzysie. Czy walka z epidemią była największym tegorocznym wyzwaniem?

Tak, z pewnością największym wyzwaniem mijającego roku była pandemia i w konsekwencji kryzys społeczny i gospodarczy. Na szczęście, dzięki dobrej współpracy z radnymi, pracownikami urzędu i jednostek podległych, radzimy sobie w tej sytuacji całkiem nieźle. Podjęliśmy kilka uchwał w sprawie wsparcia przedsiębiorców. Pozyskaliśmy 170 tys. zł na zorganizowanie w szkołach pracy zdalnej. Dzięki zaangażowaniu Straży Miejskiej oraz MOPS-u na co dzień wspieramy naszych mieszkańców, szczególnie tych najbardziej potrzebujących, czyli seniorów i osoby z niepełnosprawnościami. Poza pandemią ogromnymi wyzwaniami były też: powołanie Chełmińskiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego i przekształcenie ośrodka nad Jeziorem Starogrodzkim, który od stycznia ma się rozwijać w strukturze Zakładu Aktywności Zawodowej.

To wyzwania. A co w takim razie określiłby pan mianem największego osiągnięcia mijającego roku?

Na pewno pozyskanie dużych środków zewnętrznych na inwestycje i programy społeczne. Nigdy wcześniej w Chełmnie z takim powodzeniem nie udawało się pozyskiwać funduszy, chociażby na budowę dróg. Dużym sukcesem jest także wpisanie naszego projektu utworzenia Klastra Usług Społecznych na bazie dawnej jednostki wojskowej przy ul. Biskupiej do Strategii Województwa Kujawsko-Pomorskiego jako projektu strategicznego o charakterze ponadregionalnym. Projekt ten zyskał uznanie władz województwa i został dodatkowo zgłoszony do Krajowego Programu Odbudowy. Decyzje w tej sprawie będą podejmowane na szczeblu rządowym. Złożyliśmy również trzy wnioski na inwestycje w ramach Funduszu Inwestycji Lokalnych na łączną kwotę 4,7 mln zł. W tym przypadku również decyzje o dofinansowaniach zapadną na szczeblu centralnym.

Czyli rok 2020 zaliczamy do udanych.

Do trudnych, ale bardzo udanych i rozwojowych.

A jak ocenia pan rolę mieszkańców Chełmna w kształtowaniu miejskiej przestrzeni w mijającym roku?

Potrzeby mieszkańców to główny bodziec podejmowania przez nas wszystkich zmian w mieście. Staramy się, jak to tylko możliwe, zasięgać opinii chełmnian w kluczowych sprawach dla rozwoju miasta, stąd liczne spotkania otwarte, konsultacje, akcje promujące współodpowiedzialność za miasto. W tym roku takie spotkania były niemożliwe z racji obowiązujących obostrzeń, ale w pierwszych miesiącach roku udało się zrealizować konsultacje, związane z pracami nad nowym studium zagospodarowania i kierunków rozwoju przestrzennego miasta. Chełmnianie chętnie angażują się w działania na rzecz miasta i to nas bardzo cieszy. Jednym z pierwszych wspólnych przedsięwzięć była akcja „Umeblujmy wspólnie miasto”, w efekcie której na terenie miasta pojawiają się elementy małej architektury. W aspekcie włączania mieszkańców w rozwój miasta nieocenioną wartość ma realizowany budżet obywatelski, którego pulę zwiększyliśmy w tym roku pięciokrotnie, do 500 tys. zł. Mieszkańcy złożyli rekordową liczbę wniosków, przygotowanych bardzo rzetelnie, z realnymi i potrzebnymi pomysłami. W głosowaniu mieszkańców wygrała budowa skateparku i ją będziemy realizować już w nadchodzącym roku. Przed nami też kolejna edycja budżetu obywatelskiego.

Nadchodzący rok to m.in. nowa Strategia Rozwoju Miasta. Zdradzi pan jej szczegóły?

Nowa Strategia Rozwoju Miasta będzie ambitna i wymagająca. Do pracy nad nią zaprosiliśmy liczne grono osób, zaangażowanych w działania w różnych obszarach rozwoju miasta, m.in. edukacji, przedsiębiorczości, pomocy społecznej, kultury czy sportu. Zapewniam, że tak szerokie grono pracujące nad kierunkami rozwoju miasta na kolejne lata to szansa na opracowanie przemyślanych i realnych celów oraz obrania najlepszych ścieżek ich realizacji.

Dla mieszkańców najbardziej interesujące będą rzecz jasna inwestycje. Jakich mogą spodziewać się w nadchodzącym 2021 r.?

Wszystko wskazuje na to, że nareszcie uda się zrealizować projekt kompleksowej wymiany oświetlenia ulicznego i parkowego z zastosowaniem technologii LED. Przygotowujemy się też do wspomnianej modernizacji oczyszczalni ścieków oraz oczekujemy na informacje, czy uda nam się uzyskać dofinansowania na przebudowy dróg, o których już wspominaliśmy.

Duże inwestycje to duże wydatki. Wstępny budżet Chełmna na 2021 r. jest już gotowy. Epidemia mocno nadszarpnęła finanse miasta?

Projektowanie przyszłorocznego budżetu odbywało się według dwóch najważniejszych dla nas zasad – przygotowania możliwie dużej liczby inwestycji oraz ograniczania wydatków bieżących. Na inwestycje zaplanowaliśmy rekordowe 13 mln zł. W związku z pandemią tegoroczne wpływy do budżetu miasta zmniejszyły się o około 2 mln zł. Są to tylko szacunki, gdyż pełne dane będziemy mieli dopiero po rocznym sprawozdaniu. Liczymy, że ubytek dla miasta może być dwukrotnie większy. Stąd potrzeba ograniczania wydatków, poszukiwania dodatkowych dochodów dla miasta oraz realizowania inwestycji proekologicznych, a także prooszczędnościowych, np. kompleksowej wymiany oświetlenia miejskiego oraz oświetlenia w placówkach edukacyjnych i w Urzędzie Miasta, które powinny zmniejszyć koszty energii. Spodziewamy się, że w wyniku kryzysu finansowego, spowodowanego epidemią COVID-19, przyszły rok będzie ekstremalnie trudny. 

Czego pan życzy mieszkańcom w nadchodzącym roku?

Niezmiennie dużo zdrowia! Życzę, abyśmy po opanowaniu pandemii wrócili do normalnego życia, abyśmy odbudowali relacje społeczne, tak bardzo potrzebne w społeczności lokalnej. Życzę, aby relacje rodzinne i przyjacielskie były źródłem szczęścia i zadowolenia. Żebyśmy byli dla siebie bardziej wyrozumiali i byśmy stanowili nawzajem dla siebie źródło wsparcia. Byśmy koncentrowali się na tym, co nas łączy, a nie na tym, co nas dzieli. Przyszłość miasta to nasza wspólna sprawa.

Zbliża się koniec 2020 r. Czy na przestrzeni ostatnich 12 miesięcy udało się zrealizować cele, które stawiał pan przed sobą w zeszłym roku?

Mijający rok w bilansie prezentuje się jednoznacznie pozytywnie, cele zostały osiągnięte. Za priorytetowe uznaliśmy realizacje inwestycji, w tym skuteczne pozyskiwanie funduszy zewnętrznych i bardzo wyczekiwane przez mieszkańców działania z zakresu mieszkalnictwa, które w przeszłości realizowane były w sposób śladowy.

Istotnym punktem planów inwestycyjnych na ten rok były remonty dróg. Jakie inwestycje udało się zrealizować?

Zrealizowaliśmy trzy inwestycje drogowe na ul. Lawendowej, os. Wybudowanie oraz os. Dworzyska. Pozyskaliśmy na nie łącznie ponad 1,2 mln zł z Funduszu Dróg Samorządowych. Kolejne wnioski na budowę dróg zostały złożone i otrzymały pozytywną ocenę wojewody, czekają teraz na zatwierdzenie premiera. Mowa o modernizacji układu drogowego na os. Skłodowskiej oraz trzech ulic na Starym Mieście – Dominikańskiej, Klasztornej i ul. 22 Stycznia, które zostaną dofinansowane łączną kwotą ponad 1,8 mln zł. Złożyliśmy też kolejny wniosek – na ulice Wodną, Poprzeczną i Rycerską. Oczekuję na informację, czy oszczędności z przetargów pozwolą nam na realizację tej inwestycji, czekamy na opinię wojewody w tej sprawie. Jest szansa na realizację i tego zadania. Jednocześnie przygotowujemy trzy kolejne wnioski na przyszłoroczny nabór. Chcemy przebudować ulice Kilińskiego, Łąkową, Panieńską, Gorczyckiego, drogę na os. 750-lecia Miasta Chełmna oraz ulice Polną, Łunawską i fragment ul. Młyńskiej. 

Niejednokrotnie deklarował pan także, że priorytetem dla miasta jest rozwój mieszkalnictwa.

Owszem. Przez kilka miesięcy intensywnie pracowaliśmy nad stworzeniem spółki miejskiej – Chełmińskiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego, które rozpocznie swoją działalność na początku przyszłego roku. Zadaniem spółki będzie prowadzenie inwestycji mieszkaniowych i administrowanie miejskim zasobem mieszkaniowym. To bardzo ważny krok w rozwoju mieszkalnictwa, od lat oczekiwany przez mieszkańców.

A jak idą prace nad pobudzeniem lokalnego rynku nieruchomości?

Bardzo obiecująco. To nie tylko wspomniane powołanie spółki TBS, ale także przygotowanie gruntów pod rozwój budownictwa wielorodzinnego. Planujemy budowę budynku wielorodzinnego przy ul. Kościelnej z przeznaczeniem na zasób TBS i mieszkania na wynajem. Trwa także procedura przetargowa sprzedaży działki pod budownictwo wielorodzinne przy ul. Biskupiej/Danielewskiego, a kolejne nieruchomości są przygotowywane z myślą o nowych mieszkaniach. Pobudzenie rynku nieruchomości realizujemy też przez aktywizację nieużytków miejskich i sprzedaż działek jednorodzinnych m.in. na ulicach Łabędziej (Osnowska), Wiklinowej, Szarej, Konwaliowej, a także obecnie przygotowywanych na przyszły rok działek przy ulicach Stromej, Podgórnej i Żytniej. Dzięki prowadzonym działaniom znacząco skróciła się także lista mieszkaniowa, socjalna i eksmisyjna. 

Pamiętam, że w zeszłym roku rozmawialiśmy też o poszerzeniu granic miasta o tereny gminy Stolno. Na jakim etapie jest ten projekt?

Poszerzenie granic miasta miałoby służyć rozwojowi przemysłu i usług oraz potencjalnie mieszkalnictwu. Skorzystaliby na tym nie tylko mieszkańcy Chełmna, ale także mieszkańcy gmin ościennych. Kilka miesięcy temu zwrócił się do nas inwestor z branży spożywczej, który był zainteresowany terenami znajdującymi się na granicy miasta i gminy Stolno. Miasto jest gotowe na inwestycje w kierunku dalszego uzbrajania i aktywizacji tych terenów, ale potrzebny jest dialog z sąsiadami ze Stolna. Na stole jest kilka rozwiązań tego tematu, które będziemy chcieli na początku roku przedstawić władzom gminy. Najważniejsze jest to, aby rozmowy były prowadzone w duchu zgody, a nie konfrontacji. Wówczas wszyscy będą mogli na tym skorzystać, a taki jest nasz cel. 

Bardzo istotnym tematem dla mieszkańców jest także komunikacja. Czy udało się poczynić jakieś kroki w kierunku jej rozwoju?

Jako miasto dopłacaliśmy do połączeń m.in. na trasach Chełmno-Grudziądz, Chełmno-Bydgoszcz, Chełmno-Lisewo i Chełmno-Unisław. Na ten moment wspieramy połączenia do Lisewa, Unisławia i Podwieska. Wsparcie skierowaliśmy też do lokalnego przewoźnika komunikacji miejskiej na terenie miasta. W ostatnim czasie podjęliśmy kroki w celu utrzymania połączeń na trasie Chełmno-Świecie-Chełmno. Jako miasto do końca roku będziemy dopłacać do realizacji tych połączeń. Przygotowujemy się również do złożenia wniosku do Funduszu Rozwoju Przewozów Autobusowych, stąd podjęta przez nas we wrześniu uchwała Rady Miasta o przejęciu przez Gminę Miasto Chełmno obowiązków organizatora komunikacji publicznej na tej trasie. Urząd Marszałkowski pracuje obecnie z kolei nad siecią połączeń regionalnych. Ponadto nasz wniosek o odbudowę linii kolejowej nr 246 na odcinku Chełmno-Unisław Pomorski znalazł się w drugim etapie programu Kolej Plus. Proponowana przez nas linia przebiegałaby przez tereny miasta Chełmna, gminy wiejskiej Chełmno, gminy Kijewo Królewskie i gminy Unisław, tym samym przez tak ważne dla naszego powiatu miejscowości jak Brzozowo, Starogród, Płutowo czy Unisław, docelowo prowadząc do Bydgoszczy Głównej. 

To jednak z pewnością nie wszystkie zainicjowane w tym roku działania, których celem była poprawa jakości życia w mieście.

Tak, jest ich znacznie więcej. Rozpoczęła się realizacja projektu edukacyjnego „Poznaję, eksperymentuję, decyduję! Szkolne laboratorium umiejętności” dla chełmińskich szkół podstawowych. Na zadanie pozyskaliśmy dofinansowanie w kwocie ponad 1,8 mln zł. Zakończyła się adaptacja nieużytkowanej dotąd kamienicy przy Grudziądzkiej 36, w której z początkiem nadchodzącego roku realizowane będą działania społeczne, w tym Społeczna Informacja Turystyczna, na którą pozyskaliśmy 50 tys. zł. Za realizację inwestycji na tym obiekcie otrzymaliśmy dodatkową premię w wysokości ponad 471 tys. zł. Pozyskaliśmy także dofinansowanie na prawie 1 mln zł na projekt „WspółpracujeMy”, poświęcony aktywizacji społecznej i zawodowej mieszkańców z umożliwieniem im wyjścia z kryzysu bezdomności. Ponadto rozpoczęliśmy inwestycję polegającą na budowie windy w Urzędzie Miasta, na którą również pozyskaliśmy dofinansowanie w wysokości ponad 116 tys. zł To ważne zadanie w celu udostępnienia całego budynku dla osób z niepełnosprawnościami i seniorów. 

Warto też dodać, że dobiega końca modernizacja miejskiego basenu. A co z działaniami ekologicznymi?

Basen Wodnik zostanie wyposażony w nowy system uzdatniania wody, remontowana jest infrastruktura sanitarna w obiekcie i powstała już nowa, ośmioosobowa sauna. Oczywiście, inwestujemy także w ekologię. Wielu mieszkańców skorzystało z dotacji na zmianę systemu ogrzewania na proekologiczne. Łącznie przekazaliśmy na ten cel blisko 180 tys. zł. Od początku roku działa w mieście nowy system gospodarowania odpadami komunalnymi. Początek jego wdrażania był dość trudny, ale mieszkańcy błyskawicznie przystosowali się do nowo obowiązujących przepisów prawa i selekcja odpadów z reguły prowadzona jest prawidłowo. Zakupiliśmy nowe dzwony do selektywnej zbiórki, kolejne zakupy przed nami. Coraz więcej mieszkańców do codziennego poruszania się po mieście wybiera rower, dlatego wytyczyliśmy ścieżkę rowerową przez miasto od Plant Kolejowych aż do ul. Jastrzębskiego i kolejne plany rowerowe przed nami. Warto w tym miejscu też nadmienić, że przystąpiliśmy do dwóch projektów rozwojowych dla miast. Pierwszy z nich to projekt Akademii Miast Przyszłości, w ramach którego inkubujemy pomysł Klastra Usług Społecznych na ul. Biskupiej. Drugi to projekt Regiogmina, do którego przystąpiliśmy jako jedyny samorząd w powiecie chełmińskim. Podczas projektu wypracowywane będą instrumenty wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, prowadzących działalność na terenie Chełmna. W listopadzie złożyliśmy również wniosek o dofinansowanie modernizacji oczyszczalni ścieków, opiewający na kwotę ponad 2 mln zł. Realizacja tego zamierzenia jednoznacznie poprawi jakość odprowadzanych do rzeki Wisły wód, jak również pozwoli na dalszy rozwój miasta. 

To szczególnie istotne w obecnej sytuacji epidemicznej, przez którą wielu przedsiębiorców znalazło się w kryzysie. Czy walka z epidemią była największym tegorocznym wyzwaniem?

Tak, z pewnością największym wyzwaniem mijającego roku była pandemia i w konsekwencji kryzys społeczny i gospodarczy. Na szczęście, dzięki dobrej współpracy z radnymi, pracownikami urzędu i jednostek podległych, radzimy sobie w tej sytuacji całkiem nieźle. Podjęliśmy kilka uchwał w sprawie wsparcia przedsiębiorców. Pozyskaliśmy 170 tys. zł na zorganizowanie w szkołach pracy zdalnej. Dzięki zaangażowaniu Straży Miejskiej oraz MOPS-u na co dzień wspieramy naszych mieszkańców, szczególnie tych najbardziej potrzebujących, czyli seniorów i osoby z niepełnosprawnościami. Poza pandemią ogromnymi wyzwaniami były też: powołanie Chełmińskiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego i przekształcenie ośrodka nad Jeziorem Starogrodzkim, który od stycznia ma się rozwijać w strukturze Zakładu Aktywności Zawodowej.

To wyzwania. A co w takim razie określiłby pan mianem największego osiągnięcia mijającego roku?

Na pewno pozyskanie dużych środków zewnętrznych na inwestycje i programy społeczne. Nigdy wcześniej w Chełmnie z takim powodzeniem nie udawało się pozyskiwać funduszy, chociażby na budowę dróg. Dużym sukcesem jest także wpisanie naszego projektu utworzenia Klastra Usług Społecznych na bazie dawnej jednostki wojskowej przy ul. Biskupiej do Strategii Województwa Kujawsko-Pomorskiego jako projektu strategicznego o charakterze ponadregionalnym. Projekt ten zyskał uznanie władz województwa i został dodatkowo zgłoszony do Krajowego Programu Odbudowy. Decyzje w tej sprawie będą podejmowane na szczeblu rządowym. Złożyliśmy również trzy wnioski na inwestycje w ramach Funduszu Inwestycji Lokalnych na łączną kwotę 4,7 mln zł. W tym przypadku również decyzje o dofinansowaniach zapadną na szczeblu centralnym.

Czyli rok 2020 zaliczamy do udanych.

Do trudnych, ale bardzo udanych i rozwojowych.

A jak ocenia pan rolę mieszkańców Chełmna w kształtowaniu miejskiej przestrzeni w mijającym roku?

Potrzeby mieszkańców to główny bodziec podejmowania przez nas wszystkich zmian w mieście. Staramy się, jak to tylko możliwe, zasięgać opinii chełmnian w kluczowych sprawach dla rozwoju miasta, stąd liczne spotkania otwarte, konsultacje, akcje promujące współodpowiedzialność za miasto. W tym roku takie spotkania były niemożliwe z racji obowiązujących obostrzeń, ale w pierwszych miesiącach roku udało się zrealizować konsultacje, związane z pracami nad nowym studium zagospodarowania i kierunków rozwoju przestrzennego miasta. Chełmnianie chętnie angażują się w działania na rzecz miasta i to nas bardzo cieszy. Jednym z pierwszych wspólnych przedsięwzięć była akcja „Umeblujmy wspólnie miasto”, w efekcie której na terenie miasta pojawiają się elementy małej architektury. W aspekcie włączania mieszkańców w rozwój miasta nieocenioną wartość ma realizowany budżet obywatelski, którego pulę zwiększyliśmy w tym roku pięciokrotnie, do 500 tys. zł. Mieszkańcy złożyli rekordową liczbę wniosków, przygotowanych bardzo rzetelnie, z realnymi i potrzebnymi pomysłami. W głosowaniu mieszkańców wygrała budowa skateparku i ją będziemy realizować już w nadchodzącym roku. Przed nami też kolejna edycja budżetu obywatelskiego.

Nadchodzący rok to m.in. nowa Strategia Rozwoju Miasta. Zdradzi pan jej szczegóły?

Nowa Strategia Rozwoju Miasta będzie ambitna i wymagająca. Do pracy nad nią zaprosiliśmy liczne grono osób, zaangażowanych w działania w różnych obszarach rozwoju miasta, m.in. edukacji, przedsiębiorczości, pomocy społecznej, kultury czy sportu. Zapewniam, że tak szerokie grono pracujące nad kierunkami rozwoju miasta na kolejne lata to szansa na opracowanie przemyślanych i realnych celów oraz obrania najlepszych ścieżek ich realizacji.

Dla mieszkańców najbardziej interesujące będą rzecz jasna inwestycje. Jakich mogą spodziewać się w nadchodzącym 2021 r.?

Wszystko wskazuje na to, że nareszcie uda się zrealizować projekt kompleksowej wymiany oświetlenia ulicznego i parkowego z zastosowaniem technologii LED. Przygotowujemy się też do wspomnianej modernizacji oczyszczalni ścieków oraz oczekujemy na informacje, czy uda nam się uzyskać dofinansowania na przebudowy dróg, o których już wspominaliśmy.

Duże inwestycje to duże wydatki. Wstępny budżet Chełmna na 2021 r. jest już gotowy. Epidemia mocno nadszarpnęła finanse miasta?

Projektowanie przyszłorocznego budżetu odbywało się według dwóch najważniejszych dla nas zasad – przygotowania możliwie dużej liczby inwestycji oraz ograniczania wydatków bieżących. Na inwestycje zaplanowaliśmy rekordowe 13 mln zł. W związku z pandemią tegoroczne wpływy do budżetu miasta zmniejszyły się o około 2 mln zł. Są to tylko szacunki, gdyż pełne dane będziemy mieli dopiero po rocznym sprawozdaniu. Liczymy, że ubytek dla miasta może być dwukrotnie większy. Stąd potrzeba ograniczania wydatków, poszukiwania dodatkowych dochodów dla miasta oraz realizowania inwestycji proekologicznych, a także prooszczędnościowych, np. kompleksowej wymiany oświetlenia miejskiego oraz oświetlenia w placówkach edukacyjnych i w Urzędzie Miasta, które powinny zmniejszyć koszty energii. Spodziewamy się, że w wyniku kryzysu finansowego, spowodowanego epidemią COVID-19, przyszły rok będzie ekstremalnie trudny. 

Czego pan życzy mieszkańcom w nadchodzącym roku?

Niezmiennie dużo zdrowia! Życzę, abyśmy po opanowaniu pandemii wrócili do normalnego życia, abyśmy odbudowali relacje społeczne, tak bardzo potrzebne w społeczności lokalnej. Życzę, aby relacje rodzinne i przyjacielskie były źródłem szczęścia i zadowolenia. Żebyśmy byli dla siebie bardziej wyrozumiali i byśmy stanowili nawzajem dla siebie źródło wsparcia. Byśmy koncentrowali się na tym, co nas łączy, a nie na tym, co nas dzieli. Przyszłość miasta to nasza wspólna sprawa.

Zbliża się koniec 2020 r. Czy na przestrzeni ostatnich 12 miesięcy udało się zrealizować cele, które stawiał pan przed sobą w zeszłym roku?

Mijający rok w bilansie prezentuje się jednoznacznie pozytywnie, cele zostały osiągnięte. Za priorytetowe uznaliśmy realizacje inwestycji, w tym skuteczne pozyskiwanie funduszy zewnętrznych i bardzo wyczekiwane przez mieszkańców działania z zakresu mieszkalnictwa, które w przeszłości realizowane były w sposób śladowy.

Istotnym punktem planów inwestycyjnych na ten rok były remonty dróg. Jakie inwestycje udało się zrealizować?

Zrealizowaliśmy trzy inwestycje drogowe na ul. Lawendowej, os. Wybudowanie oraz os. Dworzyska. Pozyskaliśmy na nie łącznie ponad 1,2 mln zł z Funduszu Dróg Samorządowych. Kolejne wnioski na budowę dróg zostały złożone i otrzymały pozytywną ocenę wojewody, czekają teraz na zatwierdzenie premiera. Mowa o modernizacji układu drogowego na os. Skłodowskiej oraz trzech ulic na Starym Mieście – Dominikańskiej, Klasztornej i ul. 22 Stycznia, które zostaną dofinansowane łączną kwotą ponad 1,8 mln zł. Złożyliśmy też kolejny wniosek – na ulice Wodną, Poprzeczną i Rycerską. Oczekuję na informację, czy oszczędności z przetargów pozwolą nam na realizację tej inwestycji, czekamy na opinię wojewody w tej sprawie. Jest szansa na realizację i tego zadania. Jednocześnie przygotowujemy trzy kolejne wnioski na przyszłoroczny nabór. Chcemy przebudować ulice Kilińskiego, Łąkową, Panieńską, Gorczyckiego, drogę na os. 750-lecia Miasta Chełmna oraz ulice Polną, Łunawską i fragment ul. Młyńskiej. 

Niejednokrotnie deklarował pan także, że priorytetem dla miasta jest rozwój mieszkalnictwa.

Owszem. Przez kilka miesięcy intensywnie pracowaliśmy nad stworzeniem spółki miejskiej – Chełmińskiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego, które rozpocznie swoją działalność na początku przyszłego roku. Zadaniem spółki będzie prowadzenie inwestycji mieszkaniowych i administrowanie miejskim zasobem mieszkaniowym. To bardzo ważny krok w rozwoju mieszkalnictwa, od lat oczekiwany przez mieszkańców.

A jak idą prace nad pobudzeniem lokalnego rynku nieruchomości?

Bardzo obiecująco. To nie tylko wspomniane powołanie spółki TBS, ale także przygotowanie gruntów pod rozwój budownictwa wielorodzinnego. Planujemy budowę budynku wielorodzinnego przy ul. Kościelnej z przeznaczeniem na zasób TBS i mieszkania na wynajem. Trwa także procedura przetargowa sprzedaży działki pod budownictwo wielorodzinne przy ul. Biskupiej/Danielewskiego, a kolejne nieruchomości są przygotowywane z myślą o nowych mieszkaniach. Pobudzenie rynku nieruchomości realizujemy też przez aktywizację nieużytków miejskich i sprzedaż działek jednorodzinnych m.in. na ulicach Łabędziej (Osnowska), Wiklinowej, Szarej, Konwaliowej, a także obecnie przygotowywanych na przyszły rok działek przy ulicach Stromej, Podgórnej i Żytniej. Dzięki prowadzonym działaniom znacząco skróciła się także lista mieszkaniowa, socjalna i eksmisyjna. 

Pamiętam, że w zeszłym roku rozmawialiśmy też o poszerzeniu granic miasta o tereny gminy Stolno. Na jakim etapie jest ten projekt?

Poszerzenie granic miasta miałoby służyć rozwojowi przemysłu i usług oraz potencjalnie mieszkalnictwu. Skorzystaliby na tym nie tylko mieszkańcy Chełmna, ale także mieszkańcy gmin ościennych. Kilka miesięcy temu zwrócił się do nas inwestor z branży spożywczej, który był zainteresowany terenami znajdującymi się na granicy miasta i gminy Stolno. Miasto jest gotowe na inwestycje w kierunku dalszego uzbrajania i aktywizacji tych terenów, ale potrzebny jest dialog z sąsiadami ze Stolna. Na stole jest kilka rozwiązań tego tematu, które będziemy chcieli na początku roku przedstawić władzom gminy. Najważniejsze jest to, aby rozmowy były prowadzone w duchu zgody, a nie konfrontacji. Wówczas wszyscy będą mogli na tym skorzystać, a taki jest nasz cel. 

Bardzo istotnym tematem dla mieszkańców jest także komunikacja. Czy udało się poczynić jakieś kroki w kierunku jej rozwoju?

Jako miasto dopłacaliśmy do połączeń m.in. na trasach Chełmno-Grudziądz, Chełmno-Bydgoszcz, Chełmno-Lisewo i Chełmno-Unisław. Na ten moment wspieramy połączenia do Lisewa, Unisławia i Podwieska. Wsparcie skierowaliśmy też do lokalnego przewoźnika komunikacji miejskiej na terenie miasta. W ostatnim czasie podjęliśmy kroki w celu utrzymania połączeń na trasie Chełmno-Świecie-Chełmno. Jako miasto do końca roku będziemy dopłacać do realizacji tych połączeń. Przygotowujemy się również do złożenia wniosku do Funduszu Rozwoju Przewozów Autobusowych, stąd podjęta przez nas we wrześniu uchwała Rady Miasta o przejęciu przez Gminę Miasto Chełmno obowiązków organizatora komunikacji publicznej na tej trasie. Urząd Marszałkowski pracuje obecnie z kolei nad siecią połączeń regionalnych. Ponadto nasz wniosek o odbudowę linii kolejowej nr 246 na odcinku Chełmno-Unisław Pomorski znalazł się w drugim etapie programu Kolej Plus. Proponowana przez nas linia przebiegałaby przez tereny miasta Chełmna, gminy wiejskiej Chełmno, gminy Kijewo Królewskie i gminy Unisław, tym samym przez tak ważne dla naszego powiatu miejscowości jak Brzozowo, Starogród, Płutowo czy Unisław, docelowo prowadząc do Bydgoszczy Głównej. 

To jednak z pewnością nie wszystkie zainicjowane w tym roku działania, których celem była poprawa jakości życia w mieście.

Tak, jest ich znacznie więcej. Rozpoczęła się realizacja projektu edukacyjnego „Poznaję, eksperymentuję, decyduję! Szkolne laboratorium umiejętności” dla chełmińskich szkół podstawowych. Na zadanie pozyskaliśmy dofinansowanie w kwocie ponad 1,8 mln zł. Zakończyła się adaptacja nieużytkowanej dotąd kamienicy przy Grudziądzkiej 36, w której z początkiem nadchodzącego roku realizowane będą działania społeczne, w tym Społeczna Informacja Turystyczna, na którą pozyskaliśmy 50 tys. zł. Za realizację inwestycji na tym obiekcie otrzymaliśmy dodatkową premię w wysokości ponad 471 tys. zł. Pozyskaliśmy także dofinansowanie na prawie 1 mln zł na projekt „WspółpracujeMy”, poświęcony aktywizacji społecznej i zawodowej mieszkańców z umożliwieniem im wyjścia z kryzysu bezdomności. Ponadto rozpoczęliśmy inwestycję polegającą na budowie windy w Urzędzie Miasta, na którą również pozyskaliśmy dofinansowanie w wysokości ponad 116 tys. zł To ważne zadanie w celu udostępnienia całego budynku dla osób z niepełnosprawnościami i seniorów. 

Warto też dodać, że dobiega końca modernizacja miejskiego basenu. A co z działaniami ekologicznymi?

Basen Wodnik zostanie wyposażony w nowy system uzdatniania wody, remontowana jest infrastruktura sanitarna w obiekcie i powstała już nowa, ośmioosobowa sauna. Oczywiście, inwestujemy także w ekologię. Wielu mieszkańców skorzystało z dotacji na zmianę systemu ogrzewania na proekologiczne. Łącznie przekazaliśmy na ten cel blisko 180 tys. zł. Od początku roku działa w mieście nowy system gospodarowania odpadami komunalnymi. Początek jego wdrażania był dość trudny, ale mieszkańcy błyskawicznie przystosowali się do nowo obowiązujących przepisów prawa i selekcja odpadów z reguły prowadzona jest prawidłowo. Zakupiliśmy nowe dzwony do selektywnej zbiórki, kolejne zakupy przed nami. Coraz więcej mieszkańców do codziennego poruszania się po mieście wybiera rower, dlatego wytyczyliśmy ścieżkę rowerową przez miasto od Plant Kolejowych aż do ul. Jastrzębskiego i kolejne plany rowerowe przed nami. Warto w tym miejscu też nadmienić, że przystąpiliśmy do dwóch projektów rozwojowych dla miast. Pierwszy z nich to projekt Akademii Miast Przyszłości, w ramach którego inkubujemy pomysł Klastra Usług Społecznych na ul. Biskupiej. Drugi to projekt Regiogmina, do którego przystąpiliśmy jako jedyny samorząd w powiecie chełmińskim. Podczas projektu wypracowywane będą instrumenty wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, prowadzących działalność na terenie Chełmna. W listopadzie złożyliśmy również wniosek o dofinansowanie modernizacji oczyszczalni ścieków, opiewający na kwotę ponad 2 mln zł. Realizacja tego zamierzenia jednoznacznie poprawi jakość odprowadzanych do rzeki Wisły wód, jak również pozwoli na dalszy rozwój miasta. 

To szczególnie istotne w obecnej sytuacji epidemicznej, przez którą wielu przedsiębiorców znalazło się w kryzysie. Czy walka z epidemią była największym tegorocznym wyzwaniem?

Tak, z pewnością największym wyzwaniem mijającego roku była pandemia i w konsekwencji kryzys społeczny i gospodarczy. Na szczęście, dzięki dobrej współpracy z radnymi, pracownikami urzędu i jednostek podległych, radzimy sobie w tej sytuacji całkiem nieźle. Podjęliśmy kilka uchwał w sprawie wsparcia przedsiębiorców. Pozyskaliśmy 170 tys. zł na zorganizowanie w szkołach pracy zdalnej. Dzięki zaangażowaniu Straży Miejskiej oraz MOPS-u na co dzień wspieramy naszych mieszkańców, szczególnie tych najbardziej potrzebujących, czyli seniorów i osoby z niepełnosprawnościami. Poza pandemią ogromnymi wyzwaniami były też: powołanie Chełmińskiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego i przekształcenie ośrodka nad Jeziorem Starogrodzkim, który od stycznia ma się rozwijać w strukturze Zakładu Aktywności Zawodowej.

To wyzwania. A co w takim razie określiłby pan mianem największego osiągnięcia mijającego roku?

Na pewno pozyskanie dużych środków zewnętrznych na inwestycje i programy społeczne. Nigdy wcześniej w Chełmnie z takim powodzeniem nie udawało się pozyskiwać funduszy, chociażby na budowę dróg. Dużym sukcesem jest także wpisanie naszego projektu utworzenia Klastra Usług Społecznych na bazie dawnej jednostki wojskowej przy ul. Biskupiej do Strategii Województwa Kujawsko-Pomorskiego jako projektu strategicznego o charakterze ponadregionalnym. Projekt ten zyskał uznanie władz województwa i został dodatkowo zgłoszony do Krajowego Programu Odbudowy. Decyzje w tej sprawie będą podejmowane na szczeblu rządowym. Złożyliśmy również trzy wnioski na inwestycje w ramach Funduszu Inwestycji Lokalnych na łączną kwotę 4,7 mln zł. W tym przypadku również decyzje o dofinansowaniach zapadną na szczeblu centralnym.

Czyli rok 2020 zaliczamy do udanych.

Do trudnych, ale bardzo udanych i rozwojowych.

A jak ocenia pan rolę mieszkańców Chełmna w kształtowaniu miejskiej przestrzeni w mijającym roku?

Potrzeby mieszkańców to główny bodziec podejmowania przez nas wszystkich zmian w mieście. Staramy się, jak to tylko możliwe, zasięgać opinii chełmnian w kluczowych sprawach dla rozwoju miasta, stąd liczne spotkania otwarte, konsultacje, akcje promujące współodpowiedzialność za miasto. W tym roku takie spotkania były niemożliwe z racji obowiązujących obostrzeń, ale w pierwszych miesiącach roku udało się zrealizować konsultacje, związane z pracami nad nowym studium zagospodarowania i kierunków rozwoju przestrzennego miasta. Chełmnianie chętnie angażują się w działania na rzecz miasta i to nas bardzo cieszy. Jednym z pierwszych wspólnych przedsięwzięć była akcja „Umeblujmy wspólnie miasto”, w efekcie której na terenie miasta pojawiają się elementy małej architektury. W aspekcie włączania mieszkańców w rozwój miasta nieocenioną wartość ma realizowany budżet obywatelski, którego pulę zwiększyliśmy w tym roku pięciokrotnie, do 500 tys. zł. Mieszkańcy złożyli rekordową liczbę wniosków, przygotowanych bardzo rzetelnie, z realnymi i potrzebnymi pomysłami. W głosowaniu mieszkańców wygrała budowa skateparku i ją będziemy realizować już w nadchodzącym roku. Przed nami też kolejna edycja budżetu obywatelskiego.

Nadchodzący rok to m.in. nowa Strategia Rozwoju Miasta. Zdradzi pan jej szczegóły?

Nowa Strategia Rozwoju Miasta będzie ambitna i wymagająca. Do pracy nad nią zaprosiliśmy liczne grono osób, zaangażowanych w działania w różnych obszarach rozwoju miasta, m.in. edukacji, przedsiębiorczości, pomocy społecznej, kultury czy sportu. Zapewniam, że tak szerokie grono pracujące nad kierunkami rozwoju miasta na kolejne lata to szansa na opracowanie przemyślanych i realnych celów oraz obrania najlepszych ścieżek ich realizacji.

Dla mieszkańców najbardziej interesujące będą rzecz jasna inwestycje. Jakich mogą spodziewać się w nadchodzącym 2021 r.?

Wszystko wskazuje na to, że nareszcie uda się zrealizować projekt kompleksowej wymiany oświetlenia ulicznego i parkowego z zastosowaniem technologii LED. Przygotowujemy się też do wspomnianej modernizacji oczyszczalni ścieków oraz oczekujemy na informacje, czy uda nam się uzyskać dofinansowania na przebudowy dróg, o których już wspominaliśmy.

Duże inwestycje to duże wydatki. Wstępny budżet Chełmna na 2021 r. jest już gotowy. Epidemia mocno nadszarpnęła finanse miasta?

Projektowanie przyszłorocznego budżetu odbywało się według dwóch najważniejszych dla nas zasad – przygotowania możliwie dużej liczby inwestycji oraz ograniczania wydatków bieżących. Na inwestycje zaplanowaliśmy rekordowe 13 mln zł. W związku z pandemią tegoroczne wpływy do budżetu miasta zmniejszyły się o około 2 mln zł. Są to tylko szacunki, gdyż pełne dane będziemy mieli dopiero po rocznym sprawozdaniu. Liczymy, że ubytek dla miasta może być dwukrotnie większy. Stąd potrzeba ograniczania wydatków, poszukiwania dodatkowych dochodów dla miasta oraz realizowania inwestycji proekologicznych, a także prooszczędnościowych, np. kompleksowej wymiany oświetlenia miejskiego oraz oświetlenia w placówkach edukacyjnych i w Urzędzie Miasta, które powinny zmniejszyć koszty energii. Spodziewamy się, że w wyniku kryzysu finansowego, spowodowanego epidemią COVID-19, przyszły rok będzie ekstremalnie trudny. 

Czego pan życzy mieszkańcom w nadchodzącym roku?

Niezmiennie dużo zdrowia! Życzę, abyśmy po opanowaniu pandemii wrócili do normalnego życia, abyśmy odbudowali relacje społeczne, tak bardzo potrzebne w społeczności lokalnej. Życzę, aby relacje rodzinne i przyjacielskie były źródłem szczęścia i zadowolenia. Żebyśmy byli dla siebie bardziej wyrozumiali i byśmy stanowili nawzajem dla siebie źródło wsparcia. Byśmy koncentrowali się na tym, co nas łączy, a nie na tym, co nas dzieli. Przyszłość miasta to nasza wspólna sprawa.

Tagged

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *